TÊN LỬA HÀNH TRÌNH PHÓNG TỪ TRÊN KHÔNG ALCM (Air-launched cruise missile)

Tên lửa hành trình phóng từ trên không ALCM (Air-launched cruise missile) là loại tên lửa được phóng từ máy bay mang, sau đó tự hành bay đến mục tiêu theo quỹ đạo được lập trình sẵn bằng hệ thống dẫn đường quán tính kết hợp với các phương thức dẫn đường hiện đại như GPS, so khớp địa hình, so khớp ảnh hoặc đầu tự dẫn ở giai đoạn cuối. Khác với tên lửa đạn đạo, ALCM duy trì lực đẩy trong phần lớn hành trình, bay ở độ cao thấp và có khả năng cơ động để tránh bị phát hiện hoặc đánh chặn.

Đặc điểm kỹ thuật

Một tên lửa ALCM điển hình gồm các thành phần chính:
– Động cơ: thường là động cơ phản lực cánh quạt (turbofan) giúp tiết kiệm nhiên liệu, cho tầm bay xa.
– Cánh gấp: được xếp gọn khi mang dưới cánh hoặc trong khoang vũ khí, mở ra sau khi phóng.
– Hệ thống dẫn đường: INS kết hợp GPS/GNSS, TERCOM (Terrain Contour Matching), DSMAC (Digital Scene Matching Area Correlation) hoặc đầu tự dẫn radar, hồng ngoại.
– Đầu đạn: có thể là đầu đạn nổ mạnh, xuyên phá, chùm hoặc (ở một số quốc gia) đầu đạn hạt nhân.
– Liên kết dữ liệu: nhiều mẫu hiện đại có khả năng cập nhật mục tiêu trong khi bay.

Nguyên lý hoạt động

Quá trình tác chiến của ALCM thường gồm bốn giai đoạn:
– Mang và phóng: Máy bay tiếp cận khu vực phóng ngoài vùng phòng không đối phương.
– Chuyển tiếp: Sau khi tách khỏi máy bay, cánh mở ra, động cơ khởi động và tên lửa ổn định đường bay.
– Hành trình: Bay ở độ cao thấp (terrain following) hoặc theo lộ trình được lập trình để giảm khả năng bị radar phát hiện.
– Tiếp cận mục tiêu: Hệ thống dẫn đường chính xác đưa tên lửa tới mục tiêu; đầu tự dẫn (nếu có) sẽ hiệu chỉnh ở giai đoạn cuối để tăng độ chính xác.

Ưu điểm

– Tấn công ngoài vùng nguy hiểm (Stand-off): Máy bay không cần xâm nhập sâu vào vùng phòng không đối phương.
– Khả năng sống sót cao: Bay thấp, tiết diện phản xạ radar nhỏ và có thể cơ động theo địa hình.
– Độ chính xác cao: Sai số vòng tròn xác suất (CEP) của nhiều loại hiện đại chỉ vài mét.
– Linh hoạt: Có thể tấn công mục tiêu cố định hoặc một số mục tiêu di động (tùy biến thể).
– Khả năng mang đa dạng: Từ máy bay ném bom chiến lược đến tiêm kích đa năng.

Hạn chế

– Tốc độ chủ yếu ở mức cận âm, nên thời gian bay khá dài đối với mục tiêu ở xa.
– Giá thành cao do sử dụng hệ thống dẫn đường và điện tử tiên tiến.
– Có thể bị ảnh hưởng bởi tác chiến điện tử, gây nhiễu vệ tinh hoặc bị đánh chặn bởi các hệ thống phòng không hiện đại nếu bị phát hiện.

Phân loại

Theo nhiệm vụ, ALCM có thể chia thành:
– Tấn công mặt đất: Phổ biến nhất, dùng để tiêu diệt sở chỉ huy, sân bay, căn cứ, kho tàng…
– Chống hạm: Tấn công tàu mặt nước, thường có đầu tự dẫn radar chủ động hoặc hồng ngoại.
– Mang đầu đạn hạt nhân: Dùng trong răn đe chiến lược của một số quốc gia.
– Tàng hình: Thiết kế giảm tín hiệu radar và hồng ngoại nhằm tăng khả năng xuyên thủng phòng không.

Các loại ALCM cụ thể (hiện tại, quá khứ và đang được phát triển) bao gồm:
– AGM-28 Hound Dog (Mỹ).
– AGM-84H/K SLAM-ER (Mỹ).
– AGM-86 ALCM (Mỹ).
– AGM-129 ACM (Mỹ).
– AGM-158 JASSM (Mỹ).
– AGM-158C LRASM (Mỹ).
– AGM-181 LRSO (Mỹ).
– ASMP tầm trung trên không (Pháp).
– ASN4G (Pháp).
– BrahMos (Ấn Độ/Nga).
– BrahMos-II (Ấn Độ/Nga).
– CJ-10 (Trung Quốc).
– Delilah (Israel).
– Hatf-VIII (Ra’ad) (Pakistan).
– Tên lửa hành trình tấn công siêu thanh (Hypersonic Attack Cruise Missile) (Mỹ).
– Chống bề mặt siêu thanh phóng từ trên không (Hypersonic Air Launched Offensive Anti-Surface) (Mỹ).
– Ra’ad-II (Pakistan).
– Tên lửa tấn công chung (Joint Strike Missile) (Na Uy/Mỹ).
– Kalibr-A (Nga).
– Taurus KEPD 350 (Đức/Thụy Điển).
– Kh-20 (Liên Xô).
– Kh-32 (Nga).
– Kh-35 (Nga).
– Kh-55/Kh-555 (Liên Xô/Nga).
– Kh-59 (Liên Xô/Nga).
– Kh-61 (Liên Xô/Nga).
– Kh-101/102 (Nga).
– KSR-5 (Liên Xô).
– MICLA-BR (Brazil).
– Perseus (Pháp/Anh).
– Popeye (Israel).
– Saber (UAE).
– SOM (Thổ Nhĩ Kỳ).
– Soumar (Iran).
– Storm Shadow /SCALP EG (Pháp/Anh).
– Vạn Chiến (Wan Chien) (Đài Loan).
– Ya-Ali (Iran).
– 3M-51 Alfa (Nga).
– 3M22 Zircon (Nga).
– 10Kh (Liên Xô).

Máy bay mang ALCM

Các máy bay thường mang ALCM gồm:
– Máy bay ném bom chiến lược: B-52H, B-1B, B-2 Spirit, Tu-95MS, Tu-160, H-6K/H-6N.
– Tiêm kích và tiêm kích đa năng: F-15E, F/A-18E/F, F-35, Rafale, Eurofighter Typhoon, Su-34, Su-35 (tùy loại tên lửa).

Xu hướng phát triển

– Các chương trình ALCM thế hệ mới đang tập trung vào:
– Tăng khả năng tàng hình (giảm RCS và tín hiệu hồng ngoại).
– Tích hợp trí tuệ nhân tạo hỗ trợ nhận dạng mục tiêu.
– Khả năng thay đổi mục tiêu trong khi bay thông qua liên kết dữ liệu.
– Chống gây nhiễu điện tử và chống mất tín hiệu vệ tinh.
– Phối hợp tác chiến theo biên đội nhiều tên lửa (cooperative engagement/swarming ở mức hạn chế).

Ý nghĩa quân sự

ALCM là một trong những phương tiện tấn công ngoài vùng phòng không (stand-off strike) quan trọng nhất hiện nay. Việc kết hợp máy bay mang có bán kính hoạt động lớn với tên lửa hành trình tầm xa giúp lực lượng không quân có thể tấn công các mục tiêu chiến lược mà không phải đưa máy bay vào khu vực được bảo vệ dày đặc. Điều này làm tăng đáng kể khả năng sống còn của lực lượng tấn công, đồng thời tạo sức ép lớn đối với hệ thống phòng không, buộc đối phương phải duy trì năng lực cảnh giới và đánh chặn trên diện rộng./.